انسان با پيشرفت دانش خود در شيوه هاي مختلف زندگي اش بازنگري كرده و از تکنولوژی جدید برای بهبود زندگی بهره گرفته است. تبليغات نيز همچون ساير دانش بشري كه دچار تحول شده است، جايگاهي متفاوت با گذشته پيدا كرده است. در ميان تبليغات مختلف، تبليغات ديني قدمتي به اندازه عمر بشر دارد. مبلغان براي دستيابي به اهداف مذهبي، ‌بايد از مدرن‏ترين و عاليترين وسايل تبليغى روز استفاده كنند. با اوج گرفتن رويكرد ديني ومعنوي انسان معاصر‌، تلاش روزافزون وحساسيت چشم گيري از سوي صاحب‌نظران دنيا در جهت شناخت وتحليل اين پديدة جهاني به وجود آمده است. در این مقاله با مطالعه کتابخانه ای به بررسی روشهای مختلف تبلیغات در ادیان پرداخته شده است.
در ابتدا به بررسی مقوله دین پرداخته شده و سپس عناصر درگير در تبلیغات مذهبی كه عبارتند از مبلغان، رسانه، مخاطبان، عموم مردم و دولت ارايه و بررسي شده است. در بررسي عناصر درگير با تبليغات چند الگو در توالي ارايه پيامهاي تبليغاتي ارايه شده است. در پایان به لزوم ارتباط تنگاتنگ و علمی این عناصر برای تحقق هدف رسیده ایم و پیشنهاداتی در این زمینه ارایه شده است.

کلید واژه:
دین، تبلیغات، رسانه، پیام، مخاطبان

مقدمه:
با پيشرفت روزافزون دانش بشري، عملكرد انسانها در بخش هاي مختلف زندگي تحت تاثير قرار گرفته است. انسان با پيشرفت دانش خود در شيوه هاي مختلف زندگي اش بازنگري كرده و از تکنولوژی جدید برای بهبود زندگی بهره گرفته است. وسایل ارتباطات جمعی به عنوان ابزارهای موثر برقراری ارتباط، تبادل اندیشه ها، نظرات و یافته های جوامع بشری از آغاز پیدایش آن تاکنون دستخوش تحولات فراونی بوده است. ارتباط در نزد ملل فاقد خط در 5000 سال قبل از میلاد با ارسال پیام بوسیله اشیاء آغاز شد. نیاز به ارتباط و دستیابی به اطلاعات منجر به پیدایش حساب، کاغذ، کتابخانه، دایره المعارف، روزنامه، رادیو و اختراع گونه های مختلف ابزارهای ارتباطی گردید. نیازهای انسان منجر به اختراعات و اکتشافات فراوانی شد تا حدی که با دستیابی به فن آوری اطلاعات و ارتباطات مرزها را از میان برداشته وبه نقاط غیرقابل پیش بینی برای گذشتگان رسید.
ایران نیز در طول تاریخ در همه زمینه ها گام هایی برداشته است. فاصله زمانی تاسیس اولین چاپخانه در ایران با تولد صنعت چاپ در اروپا بیش از 200 سال و فاصله زمانی آغاز به کار اولین فرستنده رادیو و تلویزیونی در ایران با اروپا 20 سال بوده است، فاصله زمانی ظهور اینترنت در ایران 5 سال و بالاخره پدیده ظهور وبلاگ فارسی با نوع مشابه غیرفارسی آن کمتر از یکسال بوده است.
تبليغات نيز همچون ساير دانش بشري كه دچار تحول شده است، جايگاهي متفاوت با گذشته پيدا كرده است. با نگاهی به تبلیغات کشور و مقایسه آن با سایرکشورهای پیشرفته، علاوه بر تفاوت در بهره گیری از ابزارهای پیشرفته در کشورهای توسعه يافته، تفاوت در علمی تر بودن تبلیغات آن کشورها با تبلیغات کشورمان است. در ميان تبليغات مختلف، تبليغات ديني قدمتي به اندازه عمر بشر دارد. در گذشته روشهاي تبليغات مذهبي بسيار سنتي بود ولي در حال حاضر مبلغان براي دستيابي به اهداف مذهبي، ‌بايد از مدرن‏ترين و عاليترين وسايل تبليغى روز استفاده كنند.
تبليغات از نظر تكنيكي عبارت است از هرنوع معرفي غيرشخصي و ترويج ايده ها و كالاها و يا خدمات در مقابل پول كه يك فرد يا موسسه مشخصي آن را انجام دهد(محمديان،1382-كاتلرو آرمسترانگ،2000) . در واقع این تعریف برای تبلیغ از دیدگاه بازاریابی و تکنیکی ارایه شده است. تفاوت تبليغات ديني با ديگر گونه هاي تبليغي هم در محتوا و هم در شيوه عمل آنها بوده، اين دو عامل باعث شده تا همه افراد نتوانند آن رسالت را به نحو مطلوب به انجام برسانند و در نتيجه تنها كساني در امر تبليغ ديني توفيقي داشته اند كه ويژگيهاي خاصي را در خود پرورانده باشند و از شرايط زماني و مكاني روزگار خود آگاهي هايي نسبتا كامل داشته باشند و از همه مهمتر زبان مخاطبان خود را بدانند (مودودي،1381) .
تبليغ از باب تفعيل كه ريشه آن بلغ مي باشد به معني رساندن است و از آنجا كه از اين باب به معناي تدريج مستفاد مي شود، پس مراد از آن بايد رساندن تدريجي پيام باشد. پيامها مي توانند مناسب يا نامناسب باشند اما آنچه در همه اين انديشه ها مشترك است كه صاحبان پيام تمايل دارند براي پيام خود، مخاطباني بيابند (مودودي، 1381). تبليغ همچنین رساندن مجموعه اطلاعاتي به مخاطب به منظور اقناع و برانگيختن احساسات او به سود يا بر ضد يك موضوع نيز تعريف شده است. برخي واژه فارسي ‌آوازه گري را - كه ظاهرا نخستين بار ملك الشعرا بهار آن را در برابر پروپوگاندا به كار برد- معادل واژه عربي تبليغ دانسته اند، ولي اين كاربرد با اقبال روبرو نشده است(خندان، 1374) .
نوعي مسامحه در معادل گذاري واژگان غيرفارسي سبب شده تا واژه تبليغ يا تبليغات در فارسي معادل چهار اصطلاح عربي اعلام، دعايه، دعوت و اعلان به] جاي سه [اصطلاح متمايز انگليسي propaganda، mission، advertising به كار مي رود.(خندان،1374) تبليغ با وصول و ايصال معني نزديك دارد و در زبان عربي هم كلمه ايصال است و هم كلمه ابلاغ. ایصال در فارسی یعنی رساندن، مثلا اگر بگويي پارچه اي را ايصال كردم، يعني آن را رساندم. ابلاغ نیز مفهومی مشابه دارد. ‌اگر بگوييم فلان چيز را ابلاغ كردم باز مي گوييم يعني رساندم. در فارسي در مورد هر دوي اينها كلمه رسيدن و رساندن به كار برده مي شود ولي در زبان عربي ايصال را به جاي ابلاغ نمي شود به كار برد. ايصال معمولا در مورد رساندن چيزي به دست كسي يا در حوزه كسي است، يعني در مورد امور جسماني و مادي به كار مي رود. اگر كسي بخواهد پاكتي را به شخص ديگري برساند، در اينجا كلمه ايصال را به كار مي برند. يا اگر كسي پيش شما امانتي دارد وشما اين امانت را به او برسانيد اينجا مي گوييد امانت را به صاحبش ايصال كردم. ولي ابلاغ در مورد رساندن يك فكر و يا يك پيام است. يعني در مورد رساندن چيزي به فكر و روح و ضمير و قلب كسي به كار مي رود و از اين رو محتواي ابلاغ يك فكر و يا احساس است و به عبارت ديگر معمولا ابلاغ را در مورد پيامها و سلامها و امثال اينها به كار مي برند و مي گويند ابلاغ پيام كرد، ابلاغ سلام كرد. وقتي كه ابلاغ پيام مي كند،‌يعني فكري را، پيغامي را به ديگران مي رساند و هنگامي كه ابلاغ سلام مي كند، ابلاغ احساسات مي كند، ابلاغ عشق مي كند، در مورد چنين چيزهايي كلمه ابلغ و ابلاغ به كار مي رود. پس تبليغ از نظر لغوي يعني رساندن يك پيام از كسي به كس ديگر. (محمديان،1382- مطهري،1364)
تبليغ ديني را انتقال مكرر و تدريجي انديشه اي روشن ديني، جهت تاثيرگذاري بر افكار و اعمال انسانها با موثرترين شيوه ها و ابزارهاي مشروع با توجه به مباني و اهداف تبليغي همان دين تعريف كرده اند. (عباسي مقدم،1379)
خالی از لطف نیست که بدانیم اصطلاح تبليغات ريشه در كنگره گاتيودي پروپوگاندا فيد يا «كنگره ترويج ايمان» دارد كه در سال 1622 م. كليساي كاتوليك برپا نمود. اين زمان مصادف بود با جنبش هاي اصلاح طلبي كه گروههاي مختلف از كليساي كاتوليك جدا مي شدند، اين كنگره بخشي از اقدامهاي ضد اصلاح طلبي كليسا بود. يكي از موضوعات مهم اين دوره كشمكش ميان علم و دين به عنوان منبع معرفت دنيا بود. يكي از چهره هاي اصلي اين كشمكش گاليله بود كه بر پايه مشاهدات خود با تلسكوپ استدلال ميكرد كه زمين دور خورشيد مي چرخد. اين انديشه آشكارا بر خلاف تعليم كليساي كاتوليك تلقي مي شد. دادگاه تفتيش عقايد به سال 1633 م. گاليله را محاكمه كرد و او را گناهكار دانست و وي را مجبور كرد اظهارات خود را انكار نمايد. البته در اين شرايط كليسا در موضع دفاع از يك عقيده غير قابل دفاع قرار گرفت. فلمينگ (1980) معتقد است كه شايد اصطلاح تبليغات برخي از معاني منفي تلويحي كذب و ناراستي خود را از اين واقعه مهم گرفته است كه در آن كليسا درمورد استدلال براي كذب بودن نظري قرارگرفته بودكه ازنظر علمي قابل اثبات بود (محمديان،1382).
اهميت و جايگاه ويژه اي كه تبليغات مذهبي در سرنوشت انسانها و جوامع مختلف ايفا مي كند بر هيچ اهل نظري پوشيده نيست. امروزه از قديمي ترين اقوام و فرهنگها گرفته تا جديدترين مكاتب انساني همه در تلاش هستند تا برترين ابزارها و روشها را براي عرضه افكار خود به دست آورند و يا ابداع نمايند. پيام تبليغي در شرايط مختلف فرهنگي، قومي، زباني، اجتماعي، اقتصادي، سياسي بايد بتواند مفاهيم بنيادين اعتقادي خويش را متناسب با ذايقه هر لايه از سطوح مختلف جامعه ارايه دهد. بايد در نظر داشت زمان ارايه پيام، ميزان آمادگي مخاطب، شرايط اجتماعي، اخلاقي، رواني و اعتقادي مخاطب از مسايل مهمي است كه مبلغ در هر دوره اي بايد به آنها توجه داشته باشد تا بر اثربخشي پيام خود بيفزايد. در نظر داشتن عناصر موثر در تبليغ از مسايلي است كه مبلغ بايد به آن اشراف كامل داشته باشد تا تبليغ خود را به ضد تبليغ مبدل نسازد.
تبليغ ديني را از منظرهاي مختلف تقسيم كرده اند، مثلا از نظر مبلغ به تبليغ فردي و تبليغ سازماني، از نظر پيام به پيام اخلاقي و اعتقادي و رفتاري، از نظر وسيله ارتباطي به سنتي و جديد يا مكتوب و غير مكتوب، از نظر مخاطب به فردي و جمعي و مسلمان و غير مسلمان، از نظر روش به مستقيم و غير مستقيم يا ايجابي و سلبي يا مكرر و غير مكرر ، از نظر هدف به آگاهي بخش و اقناعي (صفر،ص20-46؛ فضل الله،1406،ص90 به بعد؛ حمزه، ص 134؛ لاوند، ص 224-230؛ خندان،1374 ش، ص 181-182) تقسيم شده است.
اگر تبليغ را در طبيعي ترين و اصولي ترين شكل آن، با اندكي اغماض نوعي فعاليت آموزشي در نظر بگيريم كه به منظور نشر دانش و آگاهي هاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي و نشر ارزشها و سجاياي اخلاقي صورت مي گيرد، مي توان رابطه نزديكي بين آن با تغيير رفتار و تغيير نگرش پيدا كرد.
ديويد برلو در سال 1960 م. مدلي را طراحي و در كتاب خود بنام "جريان ارتباط" منتشر كرد كه در آن راجع به ارتباطات انساني توضيح داد. مدل برلو حاوي چهار عنصر اصلي است كه عبارتند از: منبع، پيام، كانال و گيرنده. در مدل برلو انتخاب كانالها (حواس پنجگانه) يك عامل مهم در تعيين تاثير ارتباط مي باشد. برلو معتقد است كه براي فراهم آوردن يك ارتباط خوب،‌ منبع و گيرنده هر دو مي بايستي داراي نظامي مشابه در زمينه مهارت هاي ارتباطي،‌ نگرشها، دانش، نظام اجتماعي و فرهنگ باشند. در صورتي كه اين خصوصيات درگيرنده و منبع، متشابه نباشند ارتباط برقرار نمي شود، ‌پيام منتقل نمي گردد و در نتيجه پيام در نظرگرفته شده هيچگونه تاثيري نخواهد داشت (فرشيدفر، 1372) . پیامی که در تبلیغات مذهبی منتقل می شود در واقع همان پیام دینی است.

دين
برخلاف نظر كساني چون آرنولد و ماكس مولر كه اديان را به دودسته تبليغي و غيرتبليغي تقسيم مي كنند (دايرة المعارف جهان اسلام آكسفورد) همه اديان داراي جوهره تبليغي اند. (خندان،1382) و دين اسلام به عنوان دين خاتم اهتمامي بسيار به تبليغ دارد.( امام خميني، ج15،ص249- خندان)
کلمه دين از عبارت Religere لاتين مشتق شده که در اصل به معنای اجرای وجدانی وظيفه و تفکر عميق است. البته عده اي نيز آن را مشتق از Religare مي دانند که به معناي پيوند پايدار و همبستگی است. افراد زيادي تلاش کرده اندتعاريفي از دين ارايه بدهند. مثلا تي يل ) وفات 1902 ( مي گفت :" دين وضعيتي روحی يا حالتي ناب و حرمت آميز است که آن را خشيت ( piety ) ميخوانيم "(مك ميلان،1967). برادلی ) وفات 1924 ( معتقد بودکه دين کوششي است از طرف انسان، برای بازنماياندن حقيقتي مطلق و خير در تمامي وجود هستي اش. ديگران هم به نوبه خود در ارايه تعاريفی از دين تلاش کرده اند که گاه رنگ و بوي اديان تعميم اعتقادات ديني خاص به تمام اديان را به خود ميگيرد. مثل اين تعريف از جيمز مارتينو( وفات 1900 ) که دين را بطور خاص با يکتا پرستي و ابدي بودن خداوند يکسان ميگيرد. به نظر مي رسد که تمامي اين تعاريف اشکالاتي دارند. بايد دانست بيشتر از آنکه شاهد خشيت باشيم، شاهد رابطه اي سودجويانه در عبادت خدا هستيم و يا نگرش کنفسيوس اصولا نگرشي زميني است که اعتقادي به وجود خدا ندارد.
پس با توجه به اينکه در اديان موجود در جهان اختلافات عمده اي به چشم ميخورد، ارايه يک تعريف کامل، جامع و مانع از دين شايد ممکن نباشد. لذا معمولا محققان برای تعريف دين تلاش ميکنند بصورت استقرايي و با مطالعه ويژگي های اديان موجود، به مفهومي از دين نزديک شوند (بيرمام،1376).
باور های ديني مدعی ارايه برداشت صحيح از تجربه مستقيم درباره ساختار غايي عالم، مرکز تمرکز نيروي محرک جهان هستند که به شيوه اي فوق طبيعي ادراک شده اند و شخص مومن کيفيتی مقدس برای اين مفاهيم، قايل ميشودو رفتارهای ويژه اي را در برابر آن ها انجام ميدهد. هر ديني حاوي نوعي از شعاير ديني است. اديان تلاش مي کنند از طريق انجام اين شعاير، پرستش، تضرع و يا حتي تاثير گذاری خود بر طبيعت را آشکار کنند. در طول تاريخ تمامي اديان تلاش کرده اند تا با ايجاد سازمان هاي متمرکز ديني، عضويت در جامعه مومنين را سازمانمند نمايند و بر اختلاف سرپوش گذاشته، جلوی بدعت ها را بگيرند.
تمامي اديان حاوي انواعي از اخلاق هستند که به گفته ماکس وبر (جامعه شناس دين) در يک فرآيند دو طرفه از عقايد صوری دين و وضعيت اجتماعی جامعه اي که دين در آن وجود دارد شکل مي گيرند كه از طريق آن ها شايد بتوان دين را متشکل از مجموعه اي از اعتقادات، اعمال و احساسات جمعي و فردي تعريف نمود که حول مفهوم حقيقت غايي سامان يافته است.
آنچه براي پذيرش دين به افراد گفته مي شود بر پايه دو گونه استدلال است:
استدلال عقلي
استدلال نقلي
استدلال عقلي كه پايه و اساس آن بر دلايل عقلي و منطقي است اغلب بيشتر مورد پذيرش افراد قرار مي گيرد. در حالي كه استدلال نقلي به دليل اينكه نقلي از سخن گذشتگان است و عمدتا نمي توان صحت مستندات آن را به سادگي اثبات كرد، كمتر مورد توجه بسياري از مردم است. بنابراين چنانچه دستورات ديني برپايه استدلال عقلي تكيه بيشتري داشته باشد و دلايل منطقي و قابل پذيرش آن بيشتر باشند از طرف افرادِ بيشتري مورد پذيرش قرار خواهند گرفت. به نظر می رسد تبلیغ برای آن بخش از دین که برپایه استدلال عقلی است ساده تر از بخش دیگری است که بر پایه استدلال نقلی باشد.

پيام:
آنچه كه در هر ديني براي ارايه آن تلاش انجام مي شود پيامي است كه دين براي اشاعه آن رسالت دارد. براي آشنايي بيشتر براي با اين موضوع بهتر است به بيان ويژگي هاي پيام بپردازيم. پيام زماني اثرگذار است كه در گام اول نيازي را كه مخاطب دارد برطرف سازد. دوم اینکه در شرايط مكاني و زماني صحيح ارسال شود و سوم اینکه با توجه به مقتضيات سني، روحي، عاطفي و عقلاني مخاطب باشد. پيام زماني اثرگذار به تغيير رفتار منجر مي شود. براي اينكه يك پيام به تغيير رفتار منجر شود لازم است ويژگي هايي را داشته باشد. عوامل مهمي كه در اثرگذاري پيام موثر است جاذبه هاي پيام، تكنيك هاي اجرايي پيام، راه هاي ابلاغ پيام و فنون تبليغ است. در اينجا به بررسي برخي از عوامل موثر در پيام مي پردازيم:

راه هاي ابلاغ پيام:
مبلغ در مسير تبليغ ديني خود با گونه هاي مختلفي از افراد روبرو مي شود. افراد با توجه به پيشينه ذهني خود و گذشته اي كه داشته اند، ديدگاههاي مختلفي نسبت به مسايل دارند. لازم است يك مبلغ با توجه به مخاطب يا گروه مخاطباني كه با آنان روبرو است به انتخاب راه ابلاغ پيام خود بپردازد. كريم زاده معتقد است كه راه هاي ابلاغ پيام به شرح زير است:
حكمت: حكمت غالبا در دريافتهاي عقلي حقيقي و درست به كار برده مي شودكه بطلان و كذب در آن راه ندارد.
موعظه: افرادي هستند كه داراي روحيه سركش و بي قرارند. اين افراد تاب شنيدن مطالب خشك و استدلالي را ندارند و بايد از رهگذري به آنان نزديك شد كه زبانه هاي سركش،‌ فروكش نموده و با آرامي به تفكرشان وا دارد و آن رهگذر موعظه است.
مجادله: مبلغ ممكن است با افرادي روبرو شود كه در مقابل پيام از خود سرسختي نشان مي دهند و در برابر مطالب برهاني و استدلالي و يا مطالب موعظه اي و نرم كننده مقاومت مي كنند. لذا مبلغ در اين مرحله بايد از راه جدال وارد شود.جدال بحثي است كه بين دو نفر رد وبدل مي شود تا يكي ديگري را از موضعي كه دارد منصرف كند و زمينه را براي اثرگذاري پيام فراهم سازد.... امام صادق(ع) مي فرمايد: جدال به روش احسن آن است كه اگر با فرد مخالف مجادله نمايي و او باطلي به شما عرضه كند آن را با حجت و برهاني كه خدا قرار داده پاسخ نگوييد، بلكه گفتار او و يا حقي را كه وي براي اثبات باطل خويش از آن مدد مي جويد،‌به دليل عدم آشنايي با پاسخ صحيح، تكذيب نماييد تا مبادا وي عليه شما از آن بهره جويد.
خطابه: بعضي ديگر از افراد هستند كه روحيه اي خفته و خموش دارند و درياي وجودشان راكد و بي حركت است، اينان نيروهاي آرامي هستند كه يك جرقه حساب شده، به جنبش در مي آيند و به نيروهاي فعال و خروشان تبديل شده و حركت آفرين گشته و موج مي گسترانند. در چنين حالتي نمي توان از رهگذر موعظه، مجادله و حكمت ( به عنوان محتوا، نه اسلوب)‌وارد شد، بلكه بايد شوري آفريد و احساسات را گداخته كرد و پرده خواب و خاموشي را برانداخت.(كريم زاده، 1373)

انواع جاذبه هاي پيام:
جاذبه پيام در واقع وسيله اي است كه توجه مخاطب را به محتواي پيام جلب مي كند. در تبليغات تجاري جاذبه هاي پيام به شرح ذيل مي باشد:
جاذبه منطقي: در جاذبه منطقي به طور مشخص و صريح مزاياي كالا، خود كالا(پيام) ويژگيهاي آن و غيره عنوان مي گردد و از پرداختن به مسايل و موضوعات حاشيه اي خودداري مي شود. جاذبه منطقي عمدتا در راه ابلاغ حكمت كاربرد دارد.
جاذبه احساسي: در مقابل تبليغ با جاذبه منطقي، تبليغ با جاذبه احساسي قرار دارد. در تبليغ با جاذبه احساسي برخلاف جاذبه منطقي سعي در تحريك احساسات فرد و برانگيختن آن و رسيدن به مقصود از اين طريق مي باشد. اين جاذبه در راه ابلاغ خطابه كاربرد دارد.
جاذبه خنده : تبليغاتي كه با محتواي خنده ارايه مي شوند در زمره تبليغاتي است كه در بين تبليغات تجاري كشورمان بيشتر از همه شهرت يافته است و در مورد آن صحبت و از آن استفاده مي شود. اين جاذبه را مي توان در راه ابلاغ خطابه استفاده كرد.
جاذبه ترس : از اين شيوه براي ايجاد نگراني در مخاطب استفاده مي شود كه از اين طريق مخاطب تحريك به انجام يا عدم انجام كاري مي شود. به نظر مي رسد اين روش در مجادله قابل استفاده است.
جاذبه اخلاقي: اين نوع جاذبه بر تشخيص مخاطبان درباره درست يا غلط بودن چيزي تكيه مي كند. از جاذبه اخلاقي وقتي استفاده مي شود كه هدف وادار كردن مردم به حمايت و طرفداري از پاره اي از مسايل اجتماعي است. از اين روش در راه مجادله استفاده مي شود.
جاذبه دوجنبه اي و يك جنبه اي: پيام هاي يك جنبه اي دسته اي از پيام ها هستند كه فقط اطلاعات مثبت در خصوص كالا ارايه مي دهند و از ارايه هرگونه اطلاعات در خصوص نارسايي ها و يا نقاط ضعف محصول خودداري مي كنند....اما پيام هاي دوجنبه اي به آن دسته از پيام ها اطلاق مي شود كه نه تنها به ارايه اطلاعات مثبت مي پردازد بلكه نارساييهاي آن را نيز ذكر مي كند(محمديان، 1382).
به نظر مي رسد جاذبه هاي منطقي، احساسي، ترس و اخلاقي در بين ساير جاذبه ها در تبليغات مذهبي كاربرد بيشتري دارند. مبلغ به كمك جاذبه منطقي و دلبستگي هاي مخاطبان هدف مي تواند منافع و مزاياي دين را بيان كند. در اين جاذبه عمده ترين دغدغه مبلغ جلب توجه مخاطب به خود دين است و از پرداختن به حواشي و تحريك احساسات افراد خودداري مي كند.
در حالي كه در جاذبه احساسي برخلاف جاذبه منطقي، مبلغ سعي در تحريك احساسات مخاطب دارد و از طريق برانگيختن احساسات به تبليغ مذهبي مي پردازد. هدف تبليغ با كمك جاذبه احساسي برقراري ارتباط بين مخاطب و دين است. اين جاذبه احتمال درك بيشتر و بهتر پيام را براي مخاطب فراهم مي آورد و ماندگاري بيشتري در ذهن مخاطب دارد و مخاطب را با دين درگير مي كند.
همانگونه كه بيان شد با جاذبه ترس، در ذهن مخاطب نگراني بوجود مي آورند و مخاطب را به انجام يا عدم انجام كاري تحريك مي كنند. به طور مثال گفته مي شود كه با انجام ندادن دستورات ديني يا عدم تغيير رفتار و يا نگرش فرد، عواقب منفي اي كه ممكن است متوجه او شود چه مي باشد. بايد گفت جاذبه ترس ممكن است به عواقب منفي در مخاطب منجر شود. بررسي ها نشان داده است هر چقدر ميزان ترس ايجاد شده بيشتر باشد اثربخش بودن پيام كاهش مي يابد.
در جاذبه دوجنبه اي علاوه بر بيان اطلاعات مثبت در مورد دين به نارساييها و يا نقاط ضعف آن پرداخته مي شود. يعني در بيان مزاياي دين به مشكلات ويا نارساييهاي دين مورد نظر نيز پرداخته مي شود. البته منظور از نارساييهاي دين به آن دسته از اطلاعات يا نارساييهايي گفته مي شود كه مخل كاركرد دين نمي شود ولي يك حقيقت در مورد دين است. در اين حالت مخاطب در زمان تصميم گيري با اطلاعات واقعي و دقيق مواجه است.
به نظر مي رسد با درنظر داشتن ويژگيهاي مخاطب يا گروه مخاطبان و داشتن اطلاعاتي نظير ميزان تحصيلات مخاطب، سن مخاطب، ويژگيهاي اخلاقي مخاطب و وضعيت اجتماعي و رواني مخاطب مي توان از جاذبه هاي مناسب بهره گرفت.

فنون تبليغات
طبيعتا براي انجام هر كار بايد به فنون انجام آن آشنايي وجود داشته باشد. در تبليغات مذهبي، شناخت فنون تبليغ راهگشاي انجام وظيفه خطير ارايه پيام است. فنون تبليغات مذهبي را مي توان به هفت نوع مهم تقسيم كرد كه به شرح خلاصه اي از اين فنون مي پردازيم:
1. نامگذاري
2. استفاده از عناوين مقبول و جذاب
3. انتقال
4. شاهد گرفتن
5. رسوم بي آلايش
6. ستايش و تمجيد
7. ايجاد موج اجتماعي (سعيدي،8. 1382)
يك نظام تبليغاتي جامع بايد از عناوين و نام هاي متناسب با فرهنگ خود استفاده كند و نام هايي را كه حاوي بارفرهنگي مخالف است حذف نمايد. زيرا اسامي، القاب و عناوين در هر مجموعه اي غالبا بر اساس تفكر و ارزش هاي خاص آن مجموعه تعيين مي شود و به عنوان علايم و مشخصه هاي همان نظام به حساب مي آيد و طبعا با ساير نظامها توافق و سنخيت ندارد.
مبلغ اگر بتواند مطالب خود را در ضمن عناوين مطلوب و مورد قبول پيام گيرندگان مطرح كند و هدف خود را در متن تلاشي كه براي تحقق اين عناوين صورت ميدهد دنبال نمايد مسلما بسيار موفق تر خواهد بود. منظور از انتقال نيز منسوب ساختن فكر يا موضوعي به يك نماد مقبول يا شخص محترم يا به تصوير و سمبلي است. ذكر نام اشخاص بزرگ و معتبر و يا سازمان هاي مشهوري كه عقيده يا سياست مورد تبليغ را تصديق و تاييد كرده اند موجب بالارفتن اعتبار پيام مي شود و اعتماد مردم را بيشتر به خود جلب مي كند. يكي از فنون تبليغات استفاده از عادات و رسوم عادي و بي آلايش است و معمولا مردم عادت كرده اند تبليغات را در قالب هاي رسمي و زمينه هاي خاصي مشاهده كنند كه اين امر تا حدودي كار را جامد و بي روح و تصنعي و تكراري مي كند، ولي اگر مبلغ در ضمن زندگي عادي با مردم و عادات و مراسم متعارف آنان حضور داشته باشد از موفقيت بيشتري برخوردار خواهد بود.
ستايش و تمجيد يعني تاكيد به جا و متناسب بر نيكي ها و صفات خوب يك شخص يا يك جريان به طوري كه موجب عظمت و احترام آن در ذهن مخاطبان شود. ستايش و تمجيدي كه بتواند با ارايه تصويري مثبت و جذاب چشم و دل مخاطب را تسخير كند كميت و كيفيت تاثير پيام را افزايش و دوام اثر آن را بيشتر مي كند. اما ستايشي كه مبالغه آميز و از سر منفعت طلبي و دلبستگي يا از سر ترس يا طمع تشخيص داده شود بي تاثير يا داراي كاركرد منفي خواهد شد.
اگر پيامي بتواند در محدوده مورد نظر بر فضاي جامعه غلبه كند طيف خود را در تمامي ابعاد بگستراند و از صورت يك حركت جنبي و جزيي بيرون آمده حالت يك موج فراگير را پيدا كند از شانس موفقيت بيشتري برخوردار خواهد بود.(سعيدي،1382)

مبلغان دین
مبلغان دين كه همان منابع پيام محسوب مي شوند افراد يا سازمان هايي هستند كه پيام را براي طرف ديگر ارسال مي كنند. پژوهشگران معتقدند كه منبع پيام بايد داراي ويژگيهايي باشد كه ميزان اثربخشي پيام را بالا ببرد. اين ويژگيها كه تحت عنوان ويژگيهاي منبع از آن ياد مي شود عبارت است از:
اعتبار منبع
جذابيت فيزيكي و ظاهري
مورد علاقه مخاطب بودن
معنادار بودن منبع ( محمديان،1382- موون،1993)
نرمش در برابر برخورد
تواضع
طرح و تدبير
خيرخواه
بي نياز
سعه صدر
اراده و پشتكار
اولين عامل به پيام
ايمان به هدف (كريم زاده،1373)
مي توان براي روشن تر نمودن ويژگي هاي مبلغ يا منبع پيام، مبلغان دين را در دو گروه درنظر گرفت كه هر دو گروه نيازمند به ويژگيهاي فوق هستند. اين دو گروه عبارتند از:
سازمان
فرد
مبلغ دين چه تحت عنوان سازمان فعاليت كند و چه يك فرد باشد، لازم است در درجه اول تخصص كافي براي مطلبي كه مي خواهد در مورد آن تبليغ كند را داشته باشد. از سوي ديگر لازم است شخصيت ظاهري مبلغ در اذهان عموم موجه و مورد اعتماد باشد.
اهميت اعتبار منبع مدتهاست كه مورد توجه كارشناسان تبليغ قرار گرفته است زيرا عنصر مهمي در افزايش منبع پيام است. معتبر بودن منبع پيام از دو بعد تعريف مي شود:
خبرگي و تخصص منبع
معتمد بودن منبع
هرچقدر تخصص منبع بيشتر باشد و بيشتر مورد اعتماد مخاطب باشد در نظر مخاطب معتبرتر است. منظور از تخصص منبع ميزان دانش منبع در مورد موضوعي است كه او قصد ايجاد ارتباط درباره آن را دارد.(محمديان،‌1382)
به دليل حساسيت و ظرافت مباحث ديني در مورد تبليغات مذهبي اين موضوع بسيار حايز اهميت است. منبع پيام اگر تخصص وخبرگي و دانش كافي در مورد دين نداشته باشد نمي تواند مخاطبان را متقاعد كند. داشتن تخصص و خبرگي به مبلغ كمك مي كند تا بهره بيشتري از استدلال عقلي بگيرند. در دنياي مدرن امروزي بشر ديگر بدون دليل و منطق چيزي را نمي پذيرد. در نتيجه لازم است كسي كه به تبليغ دين مي پردازد در درجه اول آگاهي و دانش كافي در مورد آنچه كه تبليغ مي كند داشته باشد تا بتواند با استدلال در راستاي متقاعدسازي مخاطب گام بردارد.
علاوه بر معتبر بودن منبع پيام جذابيت ظاهري و نوع پوشش ارايه كننده پيام و اينكه مورد علاقه مخاطب باشد نيز از اثرگذاري برخوردار است. اصولا هرچه ارايه كننده پيام جذاب تر و بيشتر مورد علاقه مخاطب باشد اثرگذاري پيام او در ذهن مخاطب بيشتر خواهد بود. به گونه اي كه اين امر تنها منحصر به تبليغات تجاري نمي شود و در ساير امور اجتماعي نيز كمابيش مصداق دارد. براي مثال استاد مطهري در حماسه حسيني هنگامي كه در بحث تبليغ دين سخن مي گويد در بخشي از مطالب خود به جاذبه و مورد علاقه مخاطب بودن اشاره مي كند. ايشان مي فرمايد: » چرا مستحب است موذن خوش صدا باشد؟ اين در متن فقه اسلامي آمده است. الله و اكبر كه معنايش فرق نمي كند كه يك خوش صدا بگويد يا يك بدصدا. ولي انسان وقتي الله و اكبر را از زبان يك خوش صدا مي شنود جور ديگري بر قلبش اثر مي گذارد تا از زبان يك بدصدا.« (محمديان، 1382)
به نظر مي رسد در ساير علوم از جمله روانشناسي و ارتباطات نيز اين موضوع مورد قبول نظريه پردازان است و معتقدندكه ظاهر و زيبايي كلام و شيوايي سخن گفتن گوينده در اثرگذاري بر مخاطب بسيار موثر است.
در مدل آند روش، استتس و بوستروم در كتاب «كاربرد روزانه ارتباط» ذكر شده است كه در ارتباط كلامي هر يك از عناصر بايد تاثير خود را در قالب و محتواي خاصي به كار بندد. مثلا ممكن است ابتدا فرستنده پيام يا مبلغ توسط يك رويداد محيطي تحريك شود. لذا آن ذهنيت هايي كه اونسبت به آن رويداد دارد در او تاثير مي گذارد. از طرفي احساسات، عواطف و باورهاي فرستنده نيز بخشي از پيام مي شود. يعني پيام همراه با آن حالات حسي، عاطفي و نگرشي مجموعه اي از پيام را تشكيل مي دهند كه بر روي گيرنده تاثير مي گذارد. در نتيجه خود شخص، زبان محاوره اي شخص و مجموعه ارزشهاي وجودي او همگي بخشي از پيامي هستند كه در يك ارتباط كلامي دريافت مي شوند.(فرشيدفر،1372)
پيامگزار چه بسا در مسير تبليغ با مشكلات، جبهه گيريها،‌كارشكنيها و سنگ اندازيهاي مخالفان روبرو گردد. فرد موفق كسي است كه تمام ناملايمات را برخود هموار سازد و با روحي بلند و فكري وسيع و حوصله اي سرشار به استقبال رود و نيشها و زخم زبانها و نارواگوييها را ناديده گرفته بطوري كه لبه آتشين حملات تبليغاتي و رواني دشمن را سرد و فضاي موجود را براي ارتباط سالم مهيا گرداند، در روايت است كه «يونس بن عبدالرحمن» كه از ياران نزديك امام صادق(ع) و فرزند برومند آن حضرت بود گويد حضرت موسي بن جعفر (ع) فرمود: اي يونس،‌با آنها و مخالفان به نرمي مدارا كن زيرا سخن تو بر آنان سخت و گران است. يونس عرض كرد: آنان به من تهمت بي ديني و زندقه مي زنند. حضرت فرمود: تو را چه زيان، اگر مرواريد به كف داشته باشي و گويند مرواريد است تو را چه سود. پس مبلغ بايد آزاد منش بوده نه نوشها او را اغراء و تطميع كند و نه نيشها وي را ملول و آزرده خاطر سازد.(كريم زاده، 1373)
خصوصياتي كه مبلغ بايد فاقد آنها باشد و شديدا از اين صفات احتراز جويد:
تكلف
عوام زدگي
عوام فريبي
شتابزدگي (كريم زاده، 1373)
در اينجا مي توان تكلف را به عنوان ويژگي سلب و مذموم به چند گونه معني كرد:
كاري كه از روي تصنع و ظاهر سازي بدان اقدام كند. در اين صورت مراد از تكلف آنست كه انسان از خود اعتقادي خود جوش نداشته باشد، ولي آن را برخود ببندد و بخواهد با زور در دل مردم جاي دهد.
دنبال كردن چيزي با دشواري و مشقت، در حاليكه عقل اقتضاي آن را ندارد.
برخي معتقدند تكلف گفتاري است كه مستند به علم و آگاهي نباشد، بلكه فرابافته تخيلات و انديشه بي پشتوانه باشد.
به هر حال تكلف به هر يك از معاني فوق كه تفسير گردد، زيبنده مبلغ نبوده و بايد فرد در مقام تبليغ، سه ركن آگاهي، ايمان و عمل را كه در بخش خصوصيات مثبت بيان شد تكيه گاه خويش قرار دهد و از هر گونه تكلفي احتراز جويد، زيرا در واقع تكلف همان عدم تحقق و عينيت سه ويژگي مزبور است.
از سوي ديگر مراد از عوام زدگي آن است كه مبلغ به خاطر حفظ پشتوانه ملي و مالي و تثبيت موقعيت اجتماعي خويش، زير و بم پيام را با طيف تمايلات مخاطب تنظيم كند كه در نتيجه، ساخت پيام، تابعي از تغييرات خواست مخاطب خواهد بود.
منظور از عوام فريبي در اين مقوله هرگونه بهره گيري از غفلت وجهالت و ديگر نقاط ضعف مخاطب به قصد تسريع در روند نشر پيام است.(كريم زاده، 1373)
مبلغ در ارايه پيام خود لازم است با توجه به ويژگي هاي فردي و اجتماعي و روانشناسي مخاطب يا گروه مخاطبان سخن بگويد و در ارسال پيام از شتابزدگي پرهيز كند. زيرا ارسال كل پيام، براي مخاطبي كه آمادگي لازم براي دريافت پيام را ندارد نه تنها تبليغ مي شود و اثرگذار نخواهد بود بلكه به ضدتبليغ تبديل خواهد شد.
بنابراين در زمينه تبليغات اسلامي، و آنچه به عنوان شرط ضروري بر هر مبلغي شمرده مي شود، اين جهات مهم مي بايست مورد توجه قرار گيرد:
تبليغ بايد با عمل هماهنگ باشد.
تبليغ بدون عمل تاثير كامل ندارد.
تبليغ بدون عمل موجب دوري از خدا مي شود.
مبلغي كه عمل ندارد، كارش بيهوده است.
تبليغ بدون عمل موجب افسوس در روز قيامت مي گردد.(اردستاني، 1373)

روش هاي ابلاغ پيام:
ابلاغ هر پيامي بايد بر پايه اصول علمي انجام شود. در اينجا روشهاي ابلاغ پيام را مختصرا توضيح مي دهيم:
تدرج : از آنجا كه مبلغ مي خواهد پيامي را در دل و جان مخاطبان قرار دهد ضرورت دارد كه چند نكته را مد نظر داشته باشد.
Ø اعتقادات مخاطب
Ø ظرفيت مخاطب
Ø عمل مخاطب
تدرج در پيام و تدرج در انتخاب مخاطب نيز از مسايل حايز اهميت است.(كريم زاده،1373)
تكرار: گاهي شرايط ايجاب مي كند كه براي جايگير شدن يك پيام در اذهان آن را در مقاطع مختلف با شيوه هاي متفاوت تكرار نمود. اين روش به چند دليل مورد استفاده قرار مي گيرد. اول به دليل اهميت ويژه موضوع و ديگر به دليل فراموشكار بودن انسان است.
همراهي : در اين روش مبلغ با حفظ باورهاي برحق خويش و با كنترل و پرهيز از تندي و عصبانيت در بخشي از مسير با مخاطب خود همگام مي شود و اين همگامي را تا رسيدن به يك موقعيت حساس و مناسب ادامه مي دهد، آنگاه پس از درهم شكستن يكايك سنگرهاي عقيدتي مخاطب و فروريختن دژ تسخير ناپذير مقاومت وي ، پيام تكان دهنده و بيدار كننده خويش را به گوش وي مي رساند.
تداعي : نوار ضمير انسان كه همواره توسط دوربين چشم و دستگاه گيرنده گوش مشغول فيلمبرداري و صدابرداري است،‌ نه تنها از موضوعات بلكه از هر چه ملازم و همراه با آنهاست، عكسبرداري و صداگيري مي كند و آنها را با هم به بايگاني مي سپارد. اين خاطرات با روابطي مخصوص چنان پيوسته مي گردند كه هرگاه يكي از آنها به ذهن آيد فورا بقيه نيز حاضر مي شوند.....اين حالت در روان شناسي تداعي معاني يا تسلسل افكار خوانده مي شود.
اسوه : بايد اذعان كرد كه يكي از علل عمده پيشرفت اسلام در زمان پيامبر اسلام علاوه بر جمعيت، پيام الهي شخصيت برجسته آن حضرت بوده است. پيامبر اكرم با اخلاق عظيم خود نمونه مجسم پيام الهي در دعوت به سوي اسلام بودند. مبلغ مي تواند آنچه را با خطابه و موعظه و حكمت و مجادله مي خواهد بدان دست بايد با معرفي تجسم يافته آن به مخاطب،‌ به هدف مزبور برسد. در اين ميان پيام تبليغ در كساني بيشتر كارگر خواهد افتاد كه به اين نمونه مجسم و به اصطلاح اسوه نزديكتر شده و عملا آنرا الگوي خويش قرار دهند.( كريم زاده،‌1373)

رسانه ابزار ارسال پیام
در تبليغات مذهبي گاه خود مبلغ به عنوان ابزار رساننده پيام است كه اين نوع تبليغ را تبليغ چهره به چهره مي نامند. در اين تبليغ كه يكي از پرقدرت ترين روشها محسوب مي شود مبلغ به طور مستقيم با فرد يا گروهي از افراد به طور رودر رو در اماكن عمومي يا خصوصي به اشاعه دين و ارايه پيام و مذاكره مي پردازد. اين شيوه كه خود يكي از موفق ترين روشهاست همان شيوه سنتي ارسال پيام است. در بهره گيري از شيوه هاي نوين به منظور رساندن پيام به مخاطب لازم است از يك حامل پيام استفاده شود. عامل رساندن پيام به مخاطب بايد در ذهن مخاطب ارزش و اعتبار داشته باشد.
مهمترين گامها براي انتخاب رسانه عبارت است از :
تعيين سطح پوشش، فراواني رويت پيام و نحوه تاثير
انتخاب در ميان انواع رسانه هاي مختلف عمده
انتخاب وسيله خاص ناقل پيام
تصميم درباره زمان بندي رسانه (محمديان، 1382)
به نظر مي رسد گامهايي كه براي انتخاب رسانه در تبليغات ذكر شده است در عمده موارد به تبليغات مذهبي نيز قابل تعميم است. سطح پوشش و يا به عبارتي رسايي رسانه درصدي از افراد موجود در بازار هدف است كه مدت زمان معين در معرض آگهي تبليغاتي قرار مي گيرند(محمديان،1382) كه در تبليغات مذهبي درصدي از افراد هستند كه در معرض پيام ديني ارسال شده قرار مي گيرند. تبليغ كننده بايد درباره تاثير رسانه اطلاع داشته باشد و در مورد آن تصميم گيري كند. مبلغ بايد بداند كه مخاطب خود را در كدام رسانه مي تواند جستجو كند. مخاطبي كه مورد نظرش است به كدام رسانه توجه بيشتري دارد و ارزش و اعتبار رسانه اي كه انتخاب مي كند در نزد مخاطبش چه ميزان است.
توفيق هر تلاش تبليغاتي به طور مستقيم بستگي كامل به انتخاب وسيله جهت رساندن پيام و آگهي تبليغ – يا پيام مذهبي و ديني مورد نظر – دارد. بنابراين انتخاب وسيله تبليغ و طرح ريزي انتخاب وسيله يكي از اجراي مهم طرح تبليغات بازرگاني به شمار مي رود(محمديان، 1382- سلاحي و تكيه،1351) در تبليغات ديني لازم است سازمان يا فرد مبلغ دين، در مورد رسانه اي كه از طريق آن قصد ارسال پيام را دارد بررسي و تصميم گيري كنداين گروه بخشي از مخاطبان هستند كه هر دين براي جذب و نگهداري آنها تلاش مي كند و قطعا تمامي اديان در تلاش براي جذب مخاطبان بيشتر مي باشند كه نياز به رسانه هاي مختلف براي ارايه پيام خود دارند. حساسيت در انتخاب رسانه بسيار داراي اهميت است. بعضي محققان دين معتقدند شيوه سنتي و روشهاي گذشته نتيجه مطلوب تري نسبت به روشهاي جديد دارد. برخي از ادياني كه از رسانه هاي جمعي براي تبليغ دين استفاده نموده اند با كاهش پذيرندگان دين مواجه شده اند.
رسانه هاي عمده در تبليغات تجاري عبارت است از :‌
تلويزيون
راديو
مجله
روزنامه
اينترنت
تبليغات برون خانه اي
پست مستقيم (محمديان،1382)
به زعم كريم زاده رسانه هاي تبليغ ديني يا وسايل ارتباطي عبارتند از:
§ سخنراني
§ جزوه،§ تراكت،§ يا هرنوع مطبوع متناسب با پيام
§ نمايش فيلم (سينما)
يكي از عوامل مهم دخيل در عملكرد تبليغ مكان تبليغ است ... (كريم زاده،1373). با درنظر داشتن مكان تبليغ بايد از وسايل ارتباطي متناسب بهره گرفت. به نظر مي رسد بعد از تبليغ چهره به چهره تلويزيون، اينترنت، سخنراني بهترين وسايل ارتباط با مخاطب است. بايد در نظر داشت كه بهترين شيوه ارتباط با مخاطب به صورت رو در رو است ولي در حال حاضر شبكه هاي قوي تبليغات مذهبي از طريق تلويزيون و اينترنت وجود دارد. فيلم نيز يكي از وسايل ارتباطي و تبليغ غير مستقيم با مخاطب است. به نظر مي رسد تبليغ غيرمستقيم بسيار موثر است و در تبليغات ديني كاربرد فراواني دارد.

عموم مردم
فراگرد شكل گيري افكار عمومي عوامل بسياري را دربر مي گيرد. برخي از اين عوامل اجتماعي و فرهنگي اند كه محيط پيراموني انسان ها را تشكيل مي دهند و به تدريج جزيي از آنان مي شوند. عوامل ديگري كه تركيب ارثي افراد را تشكيل مي دهند. عوامل زيستي- رواني و فرهنگي- اجتماعي به طور دايم در كنش و واكنش با يكديگرند. بدون شناخت اين عوامل،‌ نمي توان به چگونگي شكل گيري افكار در افراد يا افكار عمومي در گروهها پي برد.(حسيني پاكدهي،1381)
در اينجا منظور از عموم مردم افرادي از جامعه مي باشدكه مخاطبان ما به نوعي با آنها در ارتباط هستند و در داخل اين اجتماع قرار دارند. نگرش عموم مردم به تبليغات ديني بر مخاطبان ما موثر است. به زعم رابينز نگرش نظري است كه درباره افراد، چيزها،‌يا رويدادها ابراز مي گردد و منعكس كننده نوع احساس فرد درباره آن است. فشار افكار عمومي در واقع همان اثري است كه بر روي مخاطبان قرار دارد و بر نگرش آنها تاثيرگذار است. اگر مخاطبان ما در جامعه اي يا مكاني باشند كه فشار افكار عمومي در جهت مخالف ايده مورد نظر ما باشد ارايه پيام بسيار سخت تر مي شود. چنانچه مخاطبان ما در موقعيتي باشند كه تحت تاثير فشارهاي رواني محيطهاي خارجي نيز باشند، قطعا تحت تاثير نظرات آنها نيز قرار خواهند گرفت. بنابراين در ارسال پيام بايد در نظر بگيريم كه مخاطب ما در كجا قرار دارد و تحت تاثير چه گروههايي قرار خواهد گرفت.
كامل ترين و موثرترين پيام ها وقتي موثر خواهد بود كه در شرايط مناسب براي مخاطب ارسال شود. در واقع پيام هرچقدر كامل و موثر باشد اگر مخاطب در شرايط مناسب پذيرش قرار نداشته باشد ارسال پيام بي فايده است. مخاطبان تبليغ مذهبي را مي توان دو گروه در نظر گرفت البته افرادي كه خود را تابع هيچ ديني نمي دانند در اين گروهها در نظر گرفته نشده اند و آنچه در حوصله اين مقاله است گروههاي زير مي باشند:
افرادي كه دين اصلي آنها همان دين مورد تبليغ است.
افرادي كه دين ديگري دارند.
نزديك بودن دين فرد به ديني كه براي آن تبليغ مي شود يكي از نقاط مثبتي است كه مي تواند مبلغ را در دستيابي به هدف كمك بيشتري كند. اگر مخاطب داراي ديني باشد كه در مورد آن تبليغ مي شود احتمالا از آگاهي هاي بيشتري در مورد دين برخوردار است و در عين حال سوالات بيشتري در ذهن دارد كه لازم است مبلغ با تخصصي كه در اين زمينه دارد براي حفظ و نگهداري اين افراد در دين تلاش كند.
گروهي كه دين ديگري دارند نيز مي توانند به دو دسته تقسيم شوند:
افرادي كه دستورات ديني شان نزديك به دين مورد تبليغ است.
افرادي كه دستورات ديني شان متفاوت با دستورات دين مورد تبليغ است.
براي جذب افرادي كه دستورات ديني شان نزديك به دين مورد تبليغ است دلايل بايد به گونه اي باشد كه بتوان آنها را براي كامل تر بودن دين مورد تبليغ نسبت به دين فعلي شان قانع ساخت.
براي جذب افرادي كه دستورات ديني شان متفاوت با دستورات دين مورد تبليغ است بايد دلايل منطقي براي رد يا تغيير اعتقادات آنها وجود داشته باشد و لازم است مبلغ اطلاعات كاملي از اديان مختلف داشته باشد تا بتواند به هدف خود دست يابد.
براي بررسي عوامل مختلف در زمينه سازي ارسال پيام به مخاطب، بايد موارد زير در مورد مخاطب در نظر گرفته شود:
جايگاه مذهبي
جايگاه اجتماعي
موقعيت رواني
موقعيت تحصيلي
ميزان ظرفيت

دولت
پيير شفه در سال 1970 م. مدلي را براي ارتباط جمعي طراحي كرد كه اصول اوليه اش براساس عنصر واسطه ميان خالق پيام و عامه بنا شده بود. اين عنصر نقش حساس و مهمي هم در تهيه پيامها (روزنامه نگاران، نويسندگان، خبرنگاران ... و غيره ) و هم صاحب قدرت (مثلا دولت، مجلس...) در وسايل ارتباط جمعي دارد.
پيير شفه اهميت بسيار زيادي به واسطه ميدهد وتوجه خاصي نسبت به پيچيدگي در امور مربوط به تهيه و انتشار پيام هاي وسايل ارتباط جمعي در سازمان هاي مختلف دارد. ملاحظه مي شود كه در اينجا واسطه عبارت است از يك مجموعه بسيار عظيمي كه در برگيرنده تمام اموري است كه مرتبط با تهيه پيام، بررسي پيام و سانسور پيام است و عواملي را كه در ارتباط با ارسال و انتقال پيام به گيرنده ها و جاذبه هاي مطمئن و همچنين تاثيرگذاري بسيار بالا است در بردارد.(فرشيدفر،1372)
در جوامعي كه كليه تبليغات تنها از كانال دولتي ارسال مي شود ميزان پذيرش را در افراد كاهش و تحت تاثير خود قرار ميدهد. حتي اگر سانسور يا تغييري در ارسال پيامها وجود نداشته باشد، احساسِ اينكه يك رسانه در اختيار دولت است و دولت بر همه مراحل پيام نظارت و دخالت دارد فضاي ذهني مخاطب را تحت تاثير قرار ميدهد.
نتيجه گيري:
از آنجا كه در دنياي امروز با ورود شيوه هاي جديد اطلاع رساني و ارتباطات، كليه جوامع بشري به يكديگر دسترسي دارند ديگر دوران ناآگاهي مردم از اتفاقات جهان به سرآمده است. لازم است در اين دوران نگاهي جديد به شيوه هاي ارتباطات و تبليغات ايجاد شود. خصوصا در تبليغات مذهبي كه ارتباط مستقيم با زندگي افراد و فرهنگ جوامع دارد مي بايد با دقت و توجه فراوان به اين امر مهم پرداخت. وجود مشكل در هر يك از عناصر منجر به نارسايي كل سيستم خواهد بود. در پايان موارد زير براي جمع بندي پيشنهاد مي شود:
حفظ داشته هاي گرانبار فرهنگي يكي از رسالتهاي مهم مديريت تبليغات ديني است.
در تبليغ مذهبي بايد ارشاد جامعه هدفي مقدس باشد.
مبلغ از كمبود امكانات نهراسد و با تمامي توان به اداي مسئوليت خطير خويش بكوشد.
پاسخگويي مناسب به مخاطبان وجود داشته باشد.
تبليغات مذهبي به يك قشر خاص منحصر نباشد.
مبلغان داراي ويژگي هاي لازم باشند.
مبلغان خود را جدا از مردم ندانند.
افزايش اطلاعات علمي مبلغان يك امر ضروري است.
بهره گيري از جاذبه هاي مختلف در ارايه پيام ديني بر اثرگذاري پيام مي افزايد.
مخاطبان افراد نادان و كر و كور در نظر گرفته نشوند كه با پاسخ هاي بي محتوا راضي خواهند شد.
وسايل ارتباط با مخاطب بررسي و انتخاب شود .
شناخت مخاطب مورد توجه قرار گيرد.
استفاده از شيوه هاي جديد و نوع آوري در ارايه پيام در تاثير پيام نقش فراواني دارد.

منبع: نشریه مهندسی تبلیغات (مدیریت بازاریابی و تبلیغات) – شماره 9